Bàng-uâ-cê

Lài-nguòng: Wikipedia
Tiéu gáu: īng-dô̤sìng-tō̤

Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê bēng-buōng.
參考閩東語言漢字版本。

Bàng-uâ-cê sê ciong-muō-muō dò̤ lă̤ siā Hók-ciu uâ gì sioh-cūng lò̤-mā cê. I du liāng ô 17 bih cê-mū, hók-hak cê-mū gâe̤ng dek-sṳ̀ cê-mū nâ ga diē gŏ̤ ô 23 bih. Bàng-uâ-cê lêng nguôi gó ô 5 bih hù-hô̤ dò̤ lă̤ bieu-cê̤ṳ sing-diêu, 1 bih lièng cê hù-hô̤ dò̤ lă̤ lièng-giék ing-ciék.

Miàng-cê

Gì sik gáu hiêng-kái-sì, gó mâ̤ hiēu Hók-ciu uâ gì cī tó̤ lò̤-mā-cê dô̤-dā̤ hāu miéh nó̤h miàng-cê. Dṳng-guók hók-suk gáu du sê hāu i „gáu-huôi lò̤-mā-cê“, ing ôi i gi-buōng du sê dioh gáu-huôi diē-sié sāi.

Bàng-uâ-cê cī bih miàng-cê sê ngiek-ṳ̀ ngièng-géu hók-ciu uâ gì lâng ciáh hâiu-sang-giāng gah 2005 nièng tieng-iek sèng-hâiu kī gĭ. I-cà̤ sê o̤h Dài-ngṳ̄ gì lò̤-mā-cê miàng-cê „Bah-uâ-cê (Pe̍h-ōe-jī)“ kī gĭ, ing ôi Dài-ngṳ̄ gì „Pe̍h-ōe (Bah-uâ)“ dó̤i Hók-ciu uâ gì „Bàng-uâ“.

Lik-sṳ̄

Hiêng-sì-câi ne̤ng gó muôi tō̤ cà̤ ô-guang Bàng-uâ-cê cháung-có̤ gì siòng-sá̤ cài-lâiu, nang ga nâ diông téng lìng-sing gì cài-lâiu gà̤-dēng dáik gáu nék giāng cháung-có̤ sieu-sék.

Ó̤-piéng Ciéng-ceng hâiu, téng Eu-ciu gâe̤ng Mī-guók lì gì Gi-dók gáu diòng-gáu-sê̤ṳ ôi lāu gâing hō̤ hióng Dṳng-guók nè̤ng diòng-gáu, o̤h Dṳng-guók gì ngṳ̄-ngiòng. I-cà̤ gah o̤h sèng-hâiu, áng i-cà̤ gì lī-gāi sāi lò̤-mā-cê gé-giâ o̤h gì nô̤i-ṳ̀ng, iòng-hâiu ô nè̤ng cīng-lī cī pie lò̤-mā-cê, tūng-ék cê-mō̤ gì siā-huák, ping-siā Dṳng-guók dê-huong ngṳ̄-ngiòng gì gáuk iông lò̤-mā-cê cêu cūng-kuāng dáng seng.

Áng cài-lâiu gé cái, dék cā siā lò̤-mā-cê gé-lioh Hók-ciu-uâ gì nè̤ng sê Ià-lū (Yale) dâi-hok gì gáu-sêu M. C. Huái-tò̤ (M. C. White). I dong-sì sê siā sioh cṳ̄ng hāu lă̤ „Ui-liàng Cìng-sṳ ing-bieu“ gì gé-ing hiê-tūng lì gé Hók-ciu uâ.

Cī tó̤ gé-ing hiê-tūng gâe̤ng ging-dáng Bàng-uâ-cê dék duâi gì chia biék gah dek-sṳ̀ cê-mō̤ „a̤“, „e̤“, „o̤“, gâe̤ng gì „ṳ“ gì biēu dah gà̤-dēng, hī tó̤ gé-ing hiê-tūng sāi „á“ bieu sê „a̤“, „ó“ bieu sê „o̤“, „ë“ biēu sê „e̤“, „ü“ bieu sê „ṳ“. Hiā sì-hâiu mò̤ nèng-ài siā sing-diêu hù-hô̤, ing ôi bieu sing-diêu hù-hô̤ gì ôi-dé du gâe̤ng dek-sṳ̀ cê-mū gì dek-sṳ̀ hù-hô̤ iéng gŏ̤ lāu. Ng guó cī tó̤ gé-ing hiê-tūng â̤ te̤ng káng có̤ bàng-uâ-cê gì sieng-tā̤.

Iòng-hâiu, téng Mī-guók lì gì diòng-gáu-sê̤ṳ Máh-lài (R. S. Maclay), C. C. Baldwin gâe̤ng Ing-guók nguôi-gau-guang E. H. Parker iâ sāi cī tó̤ hiê-tūng ping-siā Hók-ciu-uâ, ng-guó i-cà̤ ng sê nâ kó̤ sāi, iâ ô kó̤ siu-gāi i. I-cà̤ dék ô é-ngiê gì siu-gāi cêu sê ciong dek-sṳ̀ cê-mō̤ gà̤-dēng gì dek-sṳ̀ hù-hô du uâng có̤ lâng bih dók-dók, bêng buang gáu cê-mō̤ â̤-dā̤ kó̤. Cūng-kuāng, cê-mō̤ gà̤-dēng cêu te̤ng chók ôi-dó̤i â̤ sāi bieu sing-diêu hù-hô̤ lāu. I-cà̤ cêu siék gié chók 5 bih hù-hô̤ lì bieu Hók-ciu uâ gì 7 bih sing-diêu.

Siu-gāi guó gì cê ciáng sék siàng có̤ Hók-ciu uâ gì ping-ing ùng-cê, iâ cêu-sê bàng-uâ-cê. Diòng-gáu-sê̤ṳ gáuk-nè̤ng siā bàng-uâ-cê chók bēng gáuk-iông cung-gáu cṳ. 1905 nièng, kek bàng-uâ-cê siā gì Hók-ciu uâ Sing-iók Séng-ging «NGUĀI GÉU-CIŌ IÀ-SŬ GĬ-DÓK GÌ SĬNG-IÓK CṲ̆» chók bēng. 1908 nièng, hak bieng gì sing- gô-iók Séng-ging «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» chók bēng.

Ng guó hiā-sèng-hâiu bàng-uâ-cê nâ gah Gi-dók gáu gáu-huôi diē-sié sāi, gáu-huôi ngiê-dāu gì nè̤ng gi-buōng ng hiēu sāi. Gáu 1911 nièng Dṳng-huà Mìngl-guók sìng-lik, Háng-nè̤ng mìng-cu ciō-ngiê sé̤ṳ-lik ī-hâiu, ping-ing-cê cêu sêu gáu bà̤-cā̤. Ī-hâiu bàng-uâ-cê gì sāi-ê̤ṳng cêu mâing mâing sók-siēu gŏ̤.


Bàng-uâ-cê Cê-mō̤ gâe̤ng Hù-hô̤

Bàng-uâ-cê ô 23 bih cê-mō̤, 5 bih sing-diêu hù-hô̤.


Cê-mō̤

Nâ áng dang-tā̤ cê-mō̤ sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê du liāng ô 17 bih cê-mō̤. Dek-sṳ̀ cê̤-mō̤ nâ iâ dò̤ dáung dang-tā̤ cê-mō̤ gì uâ, Bàng-uâ-cê du liāng ô 21 bih cê-mō̤. Nâ áng cê-mō̤ sū biēu dak gì ing-só̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê du liāng ô 23 bih cê-mō̤.

Bàng-uâ-cê gì dek-sṳ̀ cê-mō̤ ô 4 bih, i-cà̤ sê „A̤“, „E̤“, „O̤“, „Ṳ“, lâng bih cū hak cê-mō̤ „CH“ gâe̤ng „NG“.

Pieng-hô̤

Cê-mō̤

Sū biēu gì Ing

1

A

/a/, /ɑ/

2

B

/p/

3

C

/ts/

4

D

/t/

5

E

/ei/, /ɛi/

6

G

/k/

7

H

/h/, /ˀ/

8

I

/i/, /j/

9

K

/kʰ/, /kˀ/

10

L

/l/

11

M

/m/

12

N

/n/

13

O

/ou/

14

P

/pʰ/

15

S

/s/ ( /f/, /θ/ )

16

T

/tʰ/

17

U

/u/, /w/

18

/e/, /ɛ/, /ɑ/

19

/ø/, /œ/

20

/ɔ/

21

/y/, /ʮ/

22

CH

/tsʰ/

23

NG

/ŋ/

Hók-ciu-uâ gì ik-sing ô sék-muōi, „h“ gâe̤ng „k“ dò̤ lă̤ biēu sê ik-sing gì sék-muōi. „H“ biēu sê hò̤-lè̤ng sék-muōi /ˀ/. „K“ biēu sê hò̤-lè̤ng ing sék-muōi /kˀ/. „S“ gah Hók-chiang kiong diē-sié te̤k có̤ /θ/, ô gì Hók-ciu nè̤ng â̤ ciong „s“ te̤k có̤ /f/.

Dioh Hók-ciu-uâ ing-ông-cṳ «Chék Lìng Báik-ing» gà̤-dēng, mò̤ siék ô buáng siang-mō̤ /j/, /w/ gâe̤ng /ʮ/ gì siang-buô. Ing ôi diòng-gáu-sê̤ṳ siék gié Bàng-uâ-cê sì-hâiu, ô chang kō̤ cī buô ông-cṳ, iâ o̤h ing-ông-cṳ liông, ng ôi cī sang bih buáng siang-mō̤ puói cê-mō̤, nâ sāi i, u, ṳ lì biēu sê cī 3 bih buáng siang-mō̤ /j/, /w/ gâe̤ng /ʮ/.


Sing-diêu hù-hô̤

Bàng-uâ-cê du liāng kek 5 bih hù-hô̤ lì biēu sê Hók-ciu uâ gì 7 bih sing-diêu.

Hù-hô iông-sék

5 dô Diêu-dik

Sū biēu gì Sing-diêu

Háng-cê siā huák

Sài cê-mō̤ gà̤-dēng gì iông-sék

--̆

˥˥

Siông-bìng

上平

ă

--̄

˧˧ ( ˧˧˨ )

Siông-sing

上聲

ā

--́

˨˩˦ ( ˨˩ )

Siông-ké̤ṳ

上去

á

--̆h, --̆k

˥

Siong-ik

上入

ăh, ăk

--̀

˥˧

Hâ-bìng

下平

à

--̂

˨˧˨

Hâ-ké̤ṳ

下去

â

--́h, --́k

˨˦

Hâ-ik

下入

áh, ák

Siông-bìng diêu gâe̤ng hâ-ik diêu cà̤ sāi sioh bih sing-diêu hù-hô̤, siông-ké̤ṳ diêu gâe̤ng hâ-ik diêu cà̤ sāi sioh bih hù-hô̤. Ing ôi Hók-ciu uâ gì lâng bih ik-sing ô mìng-hiēng gì sék-muōi, gó chṳ̄ gah ping-siā sì-hâiu â̤ tieng ga sék-muōi cê-mṳ̄ „k“ he̤k „h“, cūng-kuāng cêu mâ̤ gâe̤ng cà̤ sāi hù-hô gì hī lâng bih chṳ̄-sing-diêu (siông-bìng, shiông-ké̤ṳ) hông gŏ̤ lāu.

Gah sik-cié sāi-ê̤ṳng sèng-hâiu, ng sê gieng-dṳk bih sing-diêu hù-hô̤ du â̤ te̤ng sài ciòng-buô gì mō̤-ing cê-mō̤ gà̤-dēng. O̤h „e“, „o“ cī lâng bih cê-mō̤, nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ te̤ng sài gà̤-dēng, bek-nó̤h hù-hô̤ du mâ̤ sāi sài gà̤-dēng, sik-cié ping-siā sèng-hâiu, iâ mâ̤ dò̤ bek-nó̤h hù-hô̤ sài cī lâng bih cê-mo̤ gà̤ dēng. Dong iòng, gah sik-cié ping siā sì-hâiu, dang-tā̤-cê nâ ga diē ông-muōi, cìng-huóng-bô â̤ biéng lāu. O̤h „e“, dang-tā̤ sèng-hâiu nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ te̤ng sài gà̤-dēng, ng nguó nâ gah i muōi-sāu tieng diē ông-muōi „ng“ sèng-hâiṳ â̤ te̤ng sài diông giâ gì 3 bih hù-hô̤.

Â-dā̤ biēu-gáh cūng-giék chók dang-tā̤-cê â̤ te̤ng tieng ga sang-nó̤h-kuāng hù-hô gì cìng-huóng.


 

--̆

--̄

--́

--̆h, --̆k

--̀

--̂

--́h, --́k

a

ă

ā

á

ăh, ăk

à

â

áh, ák

ă̤

ā̤

á̤

ă̤h, --

à̤

â̤

á̤h, --

e

ĕ

ē

é

--, ĕk

è

ê

--, ék

ĕ̤

ē̤

é̤

ĕh, --

è̤

ê̤

é̤h, --

i

ĭ

ī

--

ih, ik

ì

--

--, --

o

ŏ

ō

ó

--, ouk

ò

ô

--, ók

ŏ̤

ō̤

ó̤

ŏ̤h, --

ò̤

ô̤

ó̤h, --

u

ŭ

ū

--

--, uk

ù

--

--, --

ṳ̆

ṳ̄

--

--, ṳk

ṳ̀

--

--, --

  1. Lioh-sáik gì cê biēu sê dang-tā̤-cê dioh gah muōi-sāu tieng ga ông-muōi „ng“ sèng-hâiu, ciáh â̤ te̤ng sài cī pie hù-hô̤, mò̤ tieng ga sèng-hâiu mâ̤ sāi sài.
  2. Uòng-sáik gì cê biēu sê dang-tā̤-cê dioh gah muōi-sāu tieng ga „ṳ“ sèng-hâiu, ciáh â̤ te̤ng sài cī pie hù-hô̤, mò̤ tieng ga sèng-hâiu mâ̤ sāi sài.


Lièng-cê Hù-hô̤

Sāi Bàng-uâ-cê siā-cê sì-hâiu, dioh áng ing-ciék buong kui sia, buóh-āi lièng giék lâng bih he̤k ciā lâng bih ī siông gì ing-ciék sèng-hâiu dioh sāi lièng-cê hù-hô̤ „-“ lì lièng-giék ing-ciék.


Ciáng-cê-huák

Gah ging-dáng ô nèng-ài tō̤ gáu gì cái-lâiu diē-sié du mò̤ siòng-sá̤ gì ùng-ciong gái sêu Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák, ng guó ô nè̤ng áng Séng-ging diē-sié gì ping-siā cūng-giék chók bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák. Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák â̤ te̤ng buong có̤ „Gi-buōng sṳ-siā gie-cáik“, „Siang-mō̤ Duâi-nâung siā gie-cáik“, „Sing-diêu Hù-hô̤ Tieng-ga gie-cáik“, „Lièng-cê hù-hô̤ sāi-ê̤ṳng gie-cáik“ 4 bih buó-hông.


Bàng-uâ-cê gâe̤ng Háng-cê gì Song-ciang

Kek Bàng-uâ-cê siā Hók-ciu-uâ cêu hāu lă̤ „Hók-ciu-uâ Lò̤-mā-huá“ he̤k „Hók-ciu-uâ Ping-ing-huá“. Ng ciēu nè̤ng huāng dó̤i kek Bàng-uâ-cê siā Hók-ciu-uâ, i-cà̤ nêng ôi Hók-ciu-uâ dioh kek Háng-cê siā.

Háng-cê puái gì guong-diēng

Háng-cê puái téng ùng-huá gâe̤ng mìng-cuk diòng-sìng gà̤-dēng lì káng cī bih ông-dà̤. I-cà̤ gì guong-diēng sê:

1, Hók-ciu-uâ sê Háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng, dioh sāi Háng-cê siā.
2, Hók-ciu-uâ gah lik-sṳ̄ gà̤-dēng du sê kek Háng-cê lì siā, o̤h ông-cṳ «Chék Lìng Báik-ing» gâe̤ng siēu-sióh «Mìng-du Biék-gé».
3, Hók-ciu-uâ nâ kek háng-cê siā gì uâ, mâ̤ hiēu Hók-ciu-uâ gì nè̤ng iâ â̤ te̤ng téng háng-cê gà̤-dēng chai chók é-sé̤ṳ
4, Hók-ciu-uâ bō̤-ô cing-sâ̤ gū-cā Háng-ngṳ̄ gì sṳ̀, chiông „底(diē)“, „起動(kī-dâe̤ng)“, „晏(áng)“ du sê cêng gŏ̤ gū-cā hek ùng-ngiòng gì Háng-ngṳ̄ diông giâ gì gōng-huák. Cuòi sê Hók-ciu-uâ gì iu-diēng. Nâ kek Bàng-uâ-cê siā gì uâ, cī bih iu-diēng cêu gâe̤ng Bàng-uâ-cê cia gŏ̤ lāu.

Bàng-uâ-cê puái gì guong-diēng

Bàng-uâ-cê puái téng ngṳ̄-ngiòng sik-ê̤ṳng huong miêng biēu dak i-cà̤ gì guong-diēng, nêng ôi Bàng-uâ-cê â̤ te̤ng dái-tá̤ Háng-cê có̤ ùi Hók-ciu-uâ gì ciō-tā̤ sṳ-siā ùng-cê.

Hók-ciu-uâ ô cing-sâ̤ gì ing mò̤ nèng-ài kek háng-cê siā, chiông „ge̤h (kē̤ lâi)“, „ngé̤ṳng (â̤ īng kī diòng-ôi buóh é̤h chók gì hūng-kuāng gāng-gáuk)“, „kau (eng sioh do̤i)“, du mò̤ nèng-ài sāi háng-cê siā chók lì.

Ô nè̤ng â̤ kek háng-cê gì ing he̤k ciā é-sé̤ṳ lì hông-te̤k Hók-ciu-uâ mò nèng-ài siā chók gì cê, dáng sê, cuòi uōng-uōng â̤ gâe̤ng buōng cê hông gŏ̤.

Hók-ciu-uâ háng-cê ô iā sâ̤ bih lik-sṳ̄ tèng-dā̤, cing sâ̤ háng-cê ô lâng bih te̤k-ing, ô gì gó ô 3 bih te̤k-ing. Nâ kek háng-cê siā gì uâ, nè̤ng mò̤ nèng-ài cūng káuk te̤k chók ing, ô sì hâiu nâ te̤k dâng gŏ̤, gâ̤ huák seng ngô-huôi.

Â̤-dā̤ „生“ nâ te̤k /seŋ/ sê „sī“ gì é-sé̤ṳ, nâ te̤k có̤ /saŋ/ cêu sê „sang giāng“ gì é-sé̤ṳ, ng guó nâ sāi háng-cê siā chók lì, cêu mò̤ nèng-ài káng chók é-sé̤ṳ lāu.

去了.
I seng gŏ̤ lāu.
I sang gŏ̤ lāu.

Ô nè̤ng giéng gáe̤k: „Nè̤ng nâ sāi Hók-ciu uâ siā ùng-ciong gì uâ, i nâ nguông â̤ hiēu Hók-ciu-uâ gì nè̤ng káng, ng sê ké̤ṳk mâ̤ hiēu Hók-ciu-uâ gì nè̤ng te̤k gì, gó-chṳ̄ tá-sāi gó-lê̤ṳ nè̤ng máik te̤k Hók-ciu-uâ ùng-ciong gì nè̤ng â̤ mâ̤ chai chók nĭh?“ Sioh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sêu gáu buōng-iòng hung-sṳk gâe̤ng dek-biék sê̤ṳ giông gì īng-hiōng â̤ sang chók cing sâ̤ dek-iū gì sṳ̀, ci pie sṳ̀ cêu nâ gōng sāi háng-cê siā, máik Hók-ciu-uâ gì nè̤ng iâ chai mâ̤ chók.

洋當池往幫伊儷使保兩下都霧裡去,今旦大翻生,在伊怎講也呣靜.

Chiông gà̤-dēng cī guó uâ diē-sié gì „洋當池(iòng-dong-diè)“, „霧裡去(ô-lī-kó̤)“, sê Dâng Huò lo̤h sa̤-iòng sì-hâiu sùng gà̤-dēng gì Diòng-lo̤h giàng-sùng-gĭ huák mìng gì, nâ mò̤ ciong-muo-muo gāi sék, máik Hók-ciu-uâ gì cêu nâ káng háng-cê iâ ng hiēu i gì é-sé̤ṳ. Gó ô chiông „靜(sâng)“ ng sê „ang-cêng“ gì é-sé̤ṳ, sê „ng tiè, sák tiè“ gì é-sé̤ṳ, nâ káng háng-cê sê chai mâ̤ chók ciā é-sé̤ṳ gì.

Bàng-uâ-cê ùng-hok

Bàng-uâ-cê ùng-hók mâ̤ sâ̤ bêng chiā do̤ só sê gâe̤ng cung-gáu ô gang-guó gì. Bàng-uâ-cê ùng-hók dé̤ṳ-cáuk sê 1908 nièng chók bēng gì «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆». Cī buô ciòng-cṳ̄ ciong gōng buô Séng-ging sāi Hók-ciu buōng-gē̤ng uâ he̤k buōng-gē̤ng gì biēu dák huong sék huang ik chók lì, chui-muōng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀ pieng ùng-ngiòng-ùng, dáng sê i gì gá-dek uòng-ciòng chieu guó cī pie chó̤ ngô.


Ngiê-dāu Lièng-giék