Hàng-guók lĭk-sṳ̄

Lài-nguòng: Wikipedia
Tiéu gáu: īng-dô̤sìng-tō̤

Hàng-guók gô-dā̤ giéu la̤ „Gŏ̤-là̤“ (Koryŏ), „Dièu-siēng“ (Chosŏn), sê ìng-lôi ùng-mìng gì huák-nguòng dê.

Sṳ̄-cièng sì-dâi[Siŭ-gāi]

Áng Dièu-siēng sìng-uâ, gū-cā sì-dâi, hṳ̀ng gâe̤ng sìng gì cṳ̆-niòng-giāng giék-huŏng, săng giâ Tàng-gŭng (T’an’gun), Tàng-gŭng gióng-lĭk Gū Dièu-siēng (Ko Chosŏn), cuòi sê Dièu-siēng gì kŭi guók. Chŭi-muōng nè̤ng mâ̤ cĭng siŏng-séng ciā sìng-uâ gì sū-gōng, dáng găh Báik-hàng (Pukhan) gì Bìng-iōng (P’yŏngyang) ô Tàng-gŭng gì hùng-muó, hāu la̤ Tàng-gŭng Lìng.

Gū-dâi[Siŭ-gāi]

Gŭng-nguòng 1 sié-gī găh Hàng Buáng-dō̤ hìng-siàng Gŏ̤-guó-là̤ (Koguryŏ), Báik-cà̤ (Paekche), Sĭng-lò̤ (Silla) săng bĭk guók-gă. Cī sì-dâi găh Hàng-guók sṳ̄-hŏk-gái hāu la̤ „Săng Guók Sì-dâi“ (Samguk sidae). Ciā sì-dâi tié-lāu gáu 7 sié-gī Sĭng-lò̤ siĕu-miĕk gì-tă lâng bĭk guók-gă, tūng-ék săng guók ciáh sák-muōi.

10 sié-gī chĕ̤ Gŏ̤-là̤ cṳ̄-dái Sĭng-lò̤ tūng-ék buáng-dō̤. 14 sié-gī Gŏ̤-là̤ ciŏng-gŭng Lī Sìng-gié (I Sŏnggui) gióng-lĭk Dièu-siēng uòng-dièu, miĕk-uòng Gŏ̤-là̤ uòng-dièu. Ĭng-diŏh Dièu-siēng uòng-dièu sê Lī sáng gì nè̤ng gióng-lĭk gĭ, sū-ī ôi lāu gâe̤ng Tàng-gŭng gióng-lĭk gì hī bĭk „Dièu-siēng“ kṳ̆-biék kŭi, cī uòng-dièu găh Hàng-guók sṳ̄-hŏk-gái iâ hāu „Lī-dièu“ hĕ̤k „Lī-sê Dièu-siēng“. Lī-sê Dièu-siēng sê Hàng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng siŏng-dŏng dê̤ṳng-iéu gì uòng-dièu, gĭng-dáng Dièu-siēng-ngṳ̄ gì ùng-cê „Duâi cê (Hangŭl)“ cêu sê cī bĭk uòng-dièu huòng-dá̤ chók-mêng hāu hŏk-ciā huák-mìng gì.

Gê̤ṳng gáu Hiêng-dâi[Siŭ-gāi]

1897 nièng 10ng. 12h., Dièu-siēng uòng-dièu sŏng-buó gāi-biéng guók-miàng hāu lā̤ „Duâi-hàng Dá̤-guók (Taehang cheguk)“. 1904 nièng 1ng. 21h. ôi lāu biê-miēng sêu gáu Nĭk Chĭng chŭng-tŭk gì īng-hiōng, sŏng-buó „guŏk-nguôi dṳ̆ng lik (Kuk’oi chungrip)“. Dáng sê 2ng. Nĭk-buōng mò̤-sê̤ṳ Hàng-guók gì cī bĭk lĭk-diòng, chók bĭng chĭng-huâng Hàng-guók, ăng Hàng-guók céng-hū gâe̤ng Nĭk-buōng céng-hū chiĕng „Hàng-Nĭk Ngiê-dêng Cṳ̆“, ciŏng Hàng-guók biéng có̤ cê-gă gì Bō̤-hô guók.

1907 nièng 7ng. 20h. Duâi-hàng Dá̤-guók huòng-dá̤ Gŏ̤-cŭng (Ko-chung) áng Nĭk-buōng gì iĕu-giù, sŏng-buó tó̤i-ôi. 1910 nièng 8ng. 22h. hiā sèng-hâiu gì nô̤i-gó̤h dâi-sìng Lī Uòng-ê̤ṳng (I uan’iong) gâe̤ng Nĭk-buōng tŭng-găng (t’unggam, gâe̤ng cūng-dók chă-bók-dŏ̤) chiĕng-diâng hiĕk-ngiê „Hàng-Nĭk Hăk-biáng Dèu-iók“. Dŏng nguŏk 29 hô̤ sŏng-buó ciā dèu-iók. Hàng Buáng-dō̤ dáung có̤ Nĭk-buōng gì Sĭk-mìng-dê.

1945 nièng 8ng. 15h. Nĭk-buōng dàu-hòng hâiu, Sŭ-lièng gâe̤ng Mī-guók áng dŏng-chĕ̤ ngiê-cà̤ gì dèu-iók céng-diē Hàng Buáng-dō̤, lâng guók gŭng-dôi áng báe̤k-ūi 38 dô có̤ gái-siáng.

1946 nièng 2 nguŏk Sŭ-lièng ôi-lāu ciŏng Háng Buáng-dō̤ biéng-có̤ ĭ gì siŏh-lôi, sāi-ngài sìng-lĭk „Báe̤k Dièu-siēng Lìng-sì Ìng-mìng Ūi-uòng-huôi“, sṳ̀ lâi Mī-guók tì chók gì „gōng buáng-dō̤ tūng-ék sōng-gṳ̄“ iĕu-giù. Iù sê, 1948 nièng 8 nguŏk 15 hô̤, áng sōng-gṳ̄ gì giék-guō, nàng-huŏng sìng-lĭk lāu Dâi-hàng Mìng-guók, Lī Sìng-uōng (I sŭngman) có̤ cūng-tūng. Dâi-iók buáng gá̤ nguŏk-nĭk ī-hâiu báe̤k-huŏng sìng-lĭk Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók. Hàng Buáng-dō̤ ciáng-sék hŭng-liĕk.

Hàng-ciéng (Dièu-siēng Ciéng-cĕng)[Siŭ-gāi]

Hàng-ciéng

1950 nièng 6ng. 25h. Báe̤k-hàng huák bĭng chĭng-huâng Hàng-guók, Hàng-ciéng kiū páh. Ciéng-cĕng chĕ̤-gĭ, Báe̤k-hàng gŭng-dôi găh Sŭ-lièng gŭng-sê̤ṳ gó-ông gì bŏng-câe̤ giâ, iā ká̤ cêu páh gáu Hàng-guók gì siū-dŭ Siū-ék „(Háng-siàng), chiā iéng diŏh Hàng-guók duâi-buô-hông gì tù-dê. 27 hô̤ Mī-guók huák bĭng ciĕ-uòng Hàng-guók. 7ng. 7h. Lièng-hăk-guók tŭng-guó giók-ngiê chók bĭng ciĕ-uòng Hàng-guók. 10ng. 25h. Dṳ̆ng-guók găh Báe̤k-hàng gì chiāng-giù giâ chók bĭng bŏng-câe̤ Báe̤k-hàng. 1953 nièng 7ng. 26h. ciĕng-diâng «Hiók-páh Hiĕk-ngiê»

Hàng-ciéng hâiu[Siŭ-gāi]

1960 nièng 5 nguŏk 16 hô̤ Hàng-guók gŭng-dôi gŭng-guăng Páuk Céng-hĭ (Pak Chŏnghi) huák-dông gŭng-sê̤ṳ céng-biéng, tiāng-pók Lī Sìng-uōng céng-hū, kai-sṳ̄ ĭ gì 17 nièng gŭng-sê̤ṳ dŭk-cài. Găh cī 17 nièng dài-dŏng, Háng-guók gĭng-cá̤ gah Páuk Céng-hĭ gì liāng-dô̤ â-dā̤ kăi-sṳ̄ sé̤ṳng-sók huák-diēng.

1980 nièng Páuk Céng-hĭ gâe̤ng nè̤ng chiŏng-tài hâiu, gŭng-guăng Ciòng Dāu-huâng (Ch’ŏn Tuhwan) siông-dài tūng-dê. Dáng sêu gáu mìng-cé̤ṳng gì huāng-dó̤i, có̤i-cṳ̆ng huák-sĕng Guŏng-ciŭ Màng-sák (Kwangju Massacre). Màng-sák cī hâiu, Hàng-guók gì mìng-ciō ông-dông ô cĭng duâi gì huák-diēng. Gáu dṳ̆ng-muōi, mìng-ciō ông-dông găng Ciòng Dāu-huâng găh 1988 nièng ṳ̄ng-hṳ̄ cê̤ṳ-iù sōng-gṳ̄ cūng-tūng, bêng-chiā ciŏng guók-gă céng-dê tā̤-cié chiâ-liā gáu ùng-ìng céng-hū gà̤-dēng.