Ó̤-ciŭ

Lài-nguòng: Wikipedia
Tiéu gáu: īng-dô̤sìng-tō̤
Ó̤-ciŭ Lièng-băng
Commonwealth of Australia
Flag of Australia.svg Coat of Arms of Australia.svg
guók-gì guók-hŭi
cê̤ṳ-iòng dê-lī
(sĭk-cié kóng-cié)
LocationAustralia.png
Siū-dŭ Kāng-buòi-lá
Miêng-cék
  • guók-tū miêng-cék: 7,692,024 km2
Ìng-mìng sĕng-huák
guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng Ĭng-ngṳ̄
ìng-kēu
Céng-dê ùng-huá
guók-gă liāng-dô-ìng
gĭng-cá̤ sĭk-lĭk
huó-bê dăng-ôi Ó̤-ciŭ-nguòng
GDP 1,5250 é (2013 nièng)
ìng-gĭng GDP $67,742(2013 nièng)
HDI 0.938(2013 nièng)
tŭng-ê̤ṳng ngṳ̄-ngiòng Ĭng-ngṳ̄
Guók-gă cṳ̆-lâiu
guók-gă dâi-hô̤ AUS
guók-cié ṳ̆k-miàng sáuk-siā .au
guók-gă diêng-uâ kṳ̆-hô̤ +61

Ó̤-ciŭ (澳洲, Ĭng-ngṳ̄: Australia), iâ miàng Ó̤-dâi-lé-ā (澳大利亞) ciòng miàng sê „Ó̤-ciŭ Lièng-băng“ (The Commomwealth of Australia), sê Dâi-iòng-ciŭ dék duâi gì guók-gă. Ĭ gì guók-tū bău-guák Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k, Tā-sṳ̆-mā-nià dō̤ gâe̤ng hô-gê̤ṳng gì dō̤-sê̤ṳ. Ó̤-ciŭ sê sié-gái gá bó gì guók-gă, sĕng-uăk cūi-cūng cĭng gèng. Siū-dŭ Kăng-buòi-lá (Canberra), dék duâi gì siàng-chêSék-nà̤ (Sydney). Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòngĬng-ngṳ̄.

Ĭng-ngṳ̄ "Australia" ciā miàng sê téng Lá-dĭng-ngṳ̄ "Australis" lì gì, é-sé̤ṳ sê "nàng-huŏng".

Dê-lī[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ dê-hìng

Ó̤-ciŭ Lièng-băng găh dê-giù nàng-biĕng, Tái-bìng-iòng să̤-nàng gì hāi miêng siông. Guók-tū miêng-cék ô 768 uâng 2 chiĕng 300 bìng-huŏng gŭng-lī, găh sié-gái gà̤-dēng bà̤ dâ̤ 6 miàng, diŏh Dâi-iòng-ciŭ bà̤ tàu-miàng. Ó̤-ciŭ guók-tū dék ciō-iéu gì lâng déng sê Ó̤-ciŭ Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤.

Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k găh dê-giù gì nàng biĕng, sê sié-gái dék nâung gì dâi-lṳ̆k. Dâi-lṳ̆k dê-hìng bìng-gĭng hāi-bĕk găh 350 mī cō̤-êu. Chiĕu guó 1000 mī gì tù-dê gá̤-mò̤ iéng diŏh gōng dâi-lṳ̆k gì 1%, 87% gì tù-dê găh 500 mī â-dā̤, sê sié-gái bìng-gĭng hāi-bĕk dék ā̤ gì dâi-luk, iâ sê dê-miêng kī-náh dék huāng gì dâi-lṳ̆k. Ô-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dê-hìng â̤ buŏng-có̤ dĕ̤ng-buô săng-kṳ̆, dṳ̆ng-buô bàng-iòng, să̤-buô gà̤-iòng. Dék gà̤ gì ôi-dó̤i sê Ó̤-ciŭ Ā̤-lo̤-pò̤ (Australian Alps) gì Kō̤-siŭ-sṳ̆-kò̤ Săng (Mt. Kosciusko), ô 2,228 mī, iâ sê Ó̤-ciŭ gōng guók dék gà̤ gì ôi-dó̤i.

Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ gì Ă-sò̤-gĕ̤ng

Dâi-lṳ̆k gì să̤-miêng gâe̤ng nàng-miêng dŭ sê Éng-dô-iòng, dĕ̤ng-nàng miêng sê Tā-sṳ̆-màng Hāi (Tasman Sea), dĕ̤ng miêng sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-báe̤k miêng sê Tăng-hù Hāi (Coral Sea), báe̤k miêng sê Ā-lă-pŭ-là Hāi (Arafura Sea) gâe̤ng Tī-mò̤ Hāi (Timor Sea).

Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ găh Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dĕ̤ng-nàng miêng Tái-bìng-iòng hāi gà̤-dēng. Dō̤ gà̤-dēng bàng-iòng cĭng ciēu, nâ ô hāi-gièng gâe̤ng kă̤-kiák ô bàng-iòng, diông gì dê-huŏng dŭ sê săng.

Ké-hâiu[Siŭ-gāi]

Cūng-lì gōng, Ó̤-ciŭ gì ké-hâiu â̤ buŏng có̤ dṳ̆ng-să̤ buông găng-só̤ kṳ̆ gâe̤ng dĕ̤ng buô gâe̤ng báe̤k buô hāi-gièng dŏ̤ huô kṳ.

Gâe̤ng dê-giù báe̤k biĕng mâ̤ dè̤ng-iông, Ó̤-ciŭ gì tiĕng chéng găh 6~11 nguŏk, tiĕng iĕk găh 12 nguŏk gáu â-nièng 2 nguŏk. Tiĕng chéng sèng-hâiu, báe̤k buô gâe̤ng dṳ̆ng buô gáung huô cĭng ciēu. Tiĕng chéng gì bìng-gĭng ŭng-dô sê: báe̤k buô 24 dô, nàng buô 10 dô. Téng 12 nguŏk kī, tiĕng cêu kiū iĕk lāu, nàng buô ŭng-dô kiū sĭng, ké-hâiu găng-só̤ báe̤k buô hāi-gièng iâ kiū dâung-huô. Tiĕng iĕk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 1 nguŏk, ŭng-dô sê nàng buô 18 dô, báe̤k buô 29 dô, nô̤i-dê ŭng-dô â̤ dăk gáu 30 dô ī-gè̤ng.

Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k sê sié-gái gáung huô dék ciēu gi, gōng nièng bìng-gĭng gáung huô nâ ô 470 hò̤-mī. Gáung huô kṳ̆-mĭk mâ̤ bìng-hèng, dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô hāi-gièng, să̤-nàng hāi-gièng gáe̤k Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ dâung huô dék sâ̤, â̤ dăk gáu 2000 hò̤-mī, dĕk-biék sê Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ sā̤ buô săng-kṳ̆ dâung huô dék sâ̤ â̤ dăk gáu 3600 hò̤-mī. Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k să̤ buô gâe̤ng dṳ̆ng buô nô̤i-dê cĭng ciēu dâung huô, dék âng gì Bá̤ek Ăi-ī Hù (North Eyre) gōng nièng gó mâ̤ dâung 125 hò̤-mī.

Hèng-céng kṳ̆-mĭk[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ gōng guók buŏng có̤ 2 ciáh dê-huŏng, 6 ciáh ciŭ. Gê̤ṳng Mī-guók dè̤ng-iông, dŏ̤-só ciŭ gâe̤ng dê-huŏng gì gái-siáng áng dê-lī gà̤-dēng gì gĭng-ūi lì uăk, ng sāi áng dê-sié gì săng-măh hèng-hióng hĕ̤k ò̤-kă̤ làu-hióng lì uăk.

Ó̤-ciŭ hèng-céng kṳ̆-mĭk dù

Dê-huông

1 Ó̤-ciŭ Siū-dŭ Dê-huŏng (ACT, Australian Capital Territory)
Ciŭ-hū siék găh Kāng-buòi-lá (Canberra)
2 Báe̤k-buô Dê-huŏng (Northern Territory)
Ciŭ-hū siék găh Dăk-ī-ùng (Darwin)

Ciŭ

1 Sĭng nàng Ŭi-lo̤-sṳ̀ (New South Wales)
Ciŭ-hū siék găh Sék-nà̤ (Sydney)
2 Nṳ̄-uòng-dê (Queensland)
Ciŭ-hū siék găh Bō-lī-sṳ̆-bèng (Brisbane)
3 Nàng Ó̤-ciŭ
Ciŭ-hū siék găh Ā-dŏ̤-lài-dò̤ (Adelaide)
4 Ùi-dŏ̤-lé-ā (Victoria)
Ciŭ-hū siék găh Mēu-buōng (Melbourne)
5 Să̤̤ Ó̤-ciŭ (Western Australia)
Ciŭ-hū siék găh Pō̤-sṳ̀ (Perth)
6 Tā-sṳ̆-ma-nià (Tasmania)
Ciŭ-hū siék găh Hō-báh (Hobart)

Nè̤ng-só gâe̤ng cŭng-gáu[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só mâ̤ guó lâng-chiĕng-uâng, dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ lì gì iè-mìng. Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê ciō-liù cŭng-gáu.

Nè̤ng-só[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só nâ ô 1,805 uâng. Téng Ĕu-ciŭ Ĭng-guók dēng guók-gă lì gì iè-mìng iéng ciòng-buô nè̤ng-só gì 95%, buōng-iòng gì Ó̤-ciŭ nè̤ng nâ ô 26 uâng, iéng 1.5%. Téng Dṳ̆ng-guók lì gì iè-mìng ô 40 uâng, bók-guó cī-lâng-buŏng Dṳ̆ng-guók nè̤ng tié-láu iè-mìng, nè̤ng-só gū-gié gó â̤ dōng-gèng gó̤.

Sék-nà̤, Ó̤-ciŭ dék duâi gì dŭ-chê

Ó̤-ciŭ guók-tū kuák ìng-kēu ciēu, bìng-gĭng siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī nâ ô 2 ciáh nè̤ng. Nè̤ng dêu gì hìng-sié cĭng mâ̤ bìng-hèng, 90% gì nè̤ng dêu găh hāi-gièng, dĕk-biék sê dĕ̤ng-nàng buô, nô̤i-dê cĭng ciēu nè̤ng dêu, ô gì gó mò̤ nè̤ng dêu. Bók-guó Ó̤-ciŭ sê sié-gái siàng-chê-huá tiàng-dô siŏng-dŏng gèng gì guók-gă cĭ-ék, 70% gì nè̤ng dêu găh siàng-chê, Sék-nà̤ (Sydney) gâe̤ng Mēu-buōng (Melbuorn) gì nè̤ng-só cêu iéng gōng guók nè̤ng-só gì 30%.

Cŭng-gáu[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ nè̤ng dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ guók-gă lì gì iè-mìng, gó-chṳ̄ Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê Ó̤-ciŭ gì ciō-liù cŭng-gáu. Ià-sŭ-gáu găh Ó̤-ciŭ sê dék duâi gì cŭng-gáu, gáu-iū dék sâ̤. Nguòng-lā̤ dék duâi gì gáu-huôi sê Séng-gŭng Cŭng (Anglican), bók-guó Tiĕng-ciō-gáu téng ’80 nièng-dâi kī gáu-iù só-liông chiĕu-guó Séng-gŭng Cŭng, biéng có̤ Ó̤-ciŭ dék duâi gì gáu-huôi. Dáng Ià-sŭ-gáu gáuk puái gáu-huôi gáu-iū kău kī gó̤, gó sê bī Tiĕng-ciō-gáu sâ̤.

Dṳ̀ Ià-sŭ-gáu gâe̤ng Tiĕng-ciō-gáu nguôi, Ó̤-ciŭ gó ô Huòi-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu. Huòi-gáu gì gáu-iū dŏ̤-só sê téng Nàng-ā lì gì, Ă-lá-báik guók-gă gì iè-mìng dăng-dō̤ hông Tiĕng-ciō-gáu, ng hông Huòi-gáu. Iù-tái-gáu gì gáu-iū gĭ-buōng sê Iù-tái nè̤ng.

Ging-cá̤[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ sê gĭng-cá̤ huák-dăk gì guók-gă, guók-mìng sĕng-uăk cūi-bìng siŏng-dŏng gèng.

Bō-lī-sŭ-bèng diŏh màng-buŏ

Ó̤-ciŭ găh kiū kŭi-huák sì-hâiu, gĭng-cá̤ cêng-go̤ lŏ̤h-hâiu, hiā-sì-hâiu gì Ó̤-ciŭ nè̤ng ciō-iéu găh lā̤ có̤-chèng. Iè-mìng kiū sâ̤ ī-hâiu, dṳ̀ lā̤ có̤-chèng, gó ô nè̤ng tō̤-hāi. 18 sié-gī muăk, téng Să̤-băng-ngà īng diē mièng-iòng âiu, Ó̤-ciŭ nè̤ng kiū iōng iòng. Gáu 19 sié-gī 70 nièng-dâi iòng-mò̤ siàng có̤ Ó̤-ciŭ miàng dék tāu gì sāng-pīng. Găh 19 sié-gī 40 nièng-dâi, găh nè̤ng găh Ó̤-ciŭ iâ huák-hiêng dè̤ng-kuóng gâe̤ng gĭng-kuóng, 70 nièng-dâi cé̤ṳng-măh hòng-ngiĕk ô cĭng duâi gì huák-diēng. Cūng-kuāng, Ó̤-ciŭ ciâ la̤ „iòng-mò̤“, „măh“, „uòng-gĭng“ miàng tāu gōng sié-gái.

Hiêng-sì-câi tō̤-gĭng gâe̤ng iòng-mò̤ lâng cṳ̄ng hòng-ngiĕk găh Ó̤-ciŭ gĭng-cá̤ diē-sié gó ièng cĭng dê̤ṳng-iéu gì dê-ôi, bók-guó Ó̤-ciŭ gì cié-cô̤ ngiĕk iâ ī-gĭng huák-diēng kī lì, gáung-tiék, huá-bùi gĭ-gái, gióng-dé̤ṳk-cài-lâiu, ké-chiă, hĭ-gĭng gì cié-cô̤ dŭ cêng gó̤ huák-dăk.

Gău-tŭng[Siŭ-gāi]

Ó̤-ciŭ gău-tŭng huák-dăk, gŭng-diô, tiék-diô, kŭng-ông, hāi-ông dŭ iā huák-dăk.

Gōng guók gŭng-diô ô 100 uâng chiĕng-mī, siàng-chê gâe̤ng hiŏng-â dŭ ô cĭng hō̤ gì gŭng-diô lièng giék. Ó̤-ciŭ gì gŏ̤-sók gŭng-diô ô 30 uâng chiĕng-mī. Dĕ̤ng-nàng buô hāi-gièng siàng-chê cĭ-găng dŭ ô gŏ̤-sók gŭng-diô lièng-giék. Dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô, dĕ̤ng-nàng buô, Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ gâe̤ng să̤-nàng buô Pō̤-sṳ̀ (Perth) hô-gê̤ṳng ô cêng go̤ uòng-chīng gì gŏ̤-sók gung-diô uōng.

Ó̤-ciŭ tiék-diô ô 4 uâng chiĕng-mī dòng, bók-guó tiék-diô dŏ̤-só diŏh dĕ̤ng buô gâe̤ng să̤-nàng buô gì hāi-gièng. Dĕ̤ng-nàng buô Duâi-buŏng Săng-măh (Great Dividing Ra.) nàng-dâung gáu Mēu-buōng gâe̤ng Ā-dă̤-lài-dà̤ (Adelaide) ô iā duâi gì tiék-diô uōng. Să̤-buô gì tiék-diô uōng ciō-iéu găh Pō̤-sṳ̀ hó-gê̤ṳng.

Ngiê-dāu lièng-giék[Siŭ-gāi]